GERİ DÖN

Ders Öğretim Planı

Dersin Kodu Dersin Adı Dersin Türü Yıl Yarıyıl AKTS
706004732014 TARİH FELSEFESİ Seçmeli Ders Grubu 4 7 6,00

Dersin Seviyesi

Lisans

Dersin Sunulduğu Dil

Türkçe

Dersin Amacı

Bu dersin temel hedefi tarih kavramına ilişkin farklı felsefi yaklaşımları ele almak suretiyle tarihin nasıl olup da felsefi bir probleme dönüştüğünü anlamaktır. dersi alan öğrencilerinden, temel olarak, tarihe özgü felsefi düşünümün –aşağıda örneklerini verdiğimiz türden- temel kavram ve sorularını anlamaları ve eleştirel bir şekilde tartışabilmeleri beklenmektedir. Mesela: Tarihi tekil bir hikaye olarak anlayabilir miyiz? Eğer böyle ise, tarihin bir sonu (kurtuluş, felaket, ütopya, başa dönüş vb) var mıdır? Yoksa tarih döngüsel olarak mı, çizgisel olarak mı anlaşılmalıdır? Tarihi akışın altında bir takım yasa ya da ilkeleri (kozmos, kader, inayet, kör mekanizm, talih, üretim ilişkileri vb) bulmak mümkün müdür? Tarihin seyrinde insani yasalar mı insan-dışı bir takım etken ya da yasalar mı hüküm sürer? Tarihi gelişimin hareket ettirici güçleri (doğa, tanrı, bireysel insan tutkuları vb) tespit edilebilir mi? Tarihin akışında söz konusu olan süreklilik midir? Yoksa kesinti midir? İlerlemeden söz edilebilir mi? Tüm bu soruları göz önünde bulundurarak, tarihi bir bütün olarak anlamlandırmak ya da en azından tarihte akılsal bir örüntü bulmak mümkün müdür? Evrensel bir tarihten söz edebilir miyiz? Tarihin ya da geçmişin anlamını bulma insani düşünümün vazgeçilmez bir bileşeni midir? Tarihi anlamanın geleceği öngörme ile ilişkisi nedir? Geleceği öngörme ve bu sayede geleceği şekillendirme isteği kendisine tarihi düşünme çabasında nasıl temel bulabilir? Tarihi anlama, yeni olanı arayışımızda bize engel mi teşkil eder? Yoksa bir takım imkan ve potansiyellerin farkına varabilmemizi mi sağlar?

Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri

Dr. Öğr. Üyesi Özgür Soysal

Öğrenme Çıktıları

1 Tarih kavramının işaret ettiği farklı disiplinleri ve bu kavramın felsefi anlamını ayırt etme.
2 Tarih felsefesinin doğuşuna kaynaklık eden epistemolojik değişimi kavrama.
3 Kültür, kimlik gibi kavramların felsefi kaynaklarını anlama ve bu kavramların çağdaş düşüncedeki önemli yerini değerlendirebilme.
4 Tarih felsefesinin ortaya koyduğu insan kavrayışının çağdaş etkilerini tartışma.

Öğretim Sistemi

Birinci Öğretim

Dersin Ön Koşulu Olan Dersler

Yok

Ders İçin Önerilen Diğer Hususlar

Yok

Dersin İçeriği

Dersin hedefi ışığında, dersin izleğini “geçmiş insan faaliyetleri, olup bitmiş şeyler, olaylar, durumlar” anlamında tarihi (Collingwood’un tabiri ile “res gestea”yı) konu edinen ve genel amacı bir bütün olarak tarihin seyrine dair bir kavrayış kazanmak olan “spekülatif ya da teorik tarih felsefeleri” teşkil edecektir. Dolayısıyla bu derste “bir biçim ya da disiplin olarak tarihi” konu edinen analitik tarih felsefesinden ziyade felsefenin bir “içerik, materyal olarak tarih” ile ilişkilenmesinin ürün olan spekülatif tarih felsefeleri üzerinde durulacaktır. Elbette tarihe felsefi yaklaşımda (mesela, Augustinus, Kant, Hegel, Herder, Marx gibi filozofların tarih kavrayışlarında) söz konusu olan şey, doğrudan tarihsel içeriğe yönelik ilgi değil, bu içeriğe dair düşünce, onun arkasında yatan kavrayışı anlama çabasıdır. Dolayısıyla bu dersin odağında, tarihin sergilediği –tarihçilerin aktardığı- olaylardaki bariz düzensizlikler, karmaşa ve kopukluklara rağmen, kendisi aracılığıyla bu olayların seyrini aydınlatacak ve tarihsel süreci akılsal bir şekilde incelememizi mümkün kılacak bir nevi genel plan bulma arayışının karakterize ettiği teorik ya da spekülatif tarih felsefelerinin temel kavramları ve sorunları yer alacaktır.

Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği

Hafta Konular (Teorik) Öğretim Yöntem ve Teknikleri Ön Hazırlık
1 Dersin tanıtımı yapılacak: hedef ve öğrencilerimden beklenenler tartışılacak. Böylece ilk hafta dönemlik ders programı, haftalık olarak verilmiş içeriklerle ve ilgili kaynaklarla birlikte açıklanacak. Ama dersin kapsamı istenildiği ve gerekli görüldüğü ölçüde genişletilecek ve hem çağdaş tartışmalarla hem de öğrencilerin kendi ilgi ve merakları doğrultusunda talep edebilecekleri konularla ilişkilendirilmeye çalışılacaktır. Öğrencilerden her hafta bir sonraki ders için kaynaklardan kendilerine bildirilecek kısımları okuyup değerlendirmeleri ve belli sorular hazırlamaları istenecektir. Tarih felsefesinin temel kavram ve problemleri felsefe tarihi çerçevesinde ele alınacak ama ilk olarak bu kavram ve gerilimlerin genel bir tartışmasını yapmak üzere bir film izlenecek. Dolayısıyla önümüzdeki hafta, Richard Schenkman’ın yönettiği 2007 yapımı Dünyalı (The Man From Earth) filminin izlenilmesi (beraber izleme olanağı yaratılamazsa herkesin evde izleyip gelmesi) ve tarih felsefesinin temel sorularına dair ilk derste ele aldığımız konuların göz önünde bulundurularak değerlendirmesi ve tartışmaya açılması planlanmaktadır
2 Bu dersin konusu, “Dünyalı” filminin genel bir değerlendirilmesi, belli başlı kavram ve sorunların, filme damgasını vuran gerilimlerin tarih felsefesinin temel kavram ve sorunları ışığında birlikte değerlendirilmesi ve tartışılması olacaktır. Öğrencilerden haftaya aşağıya eklenmiş kaynaktan Antikçağ ve Ortaçağ tarih anlayışına ilişkin kısımları okuyup gelmeleri beklenmektedir. Özlem, Doğan, Tarih Felsefesi, Say Yayınları, 2010 (Antikçağ ve Ortaçağ bölümleri)
3 Bu hafta Antikçağın tarih anlayışına damgasını vuran historia-theoria (tarihsel bilgi-akılsal bilgi ya da tarih- felsefe) karşıtlığı ele alınacak ve bu çerçevede, dönemin döngüsel tarih kavrayışı belli başlı Antik filozofların sistemleri göz önünde bulundurularak tartışmaya açılacak. Antikçağ tarih kavrayışının Ortaçağ tarih anlayışında nasıl ele alındığını benzerlikleri ve farklıkları bakımından değerlendireceğiz.
4 Geçen hafta giriş yaptığımız Ortaçağ tarih kavrayışının en önemli temsilcisi olarak Augustinus’un tarih felsefesini, özellikle onun modern dönem tarih felsefelerine mirasını da göz önünde bulundurmak suretiyle açıklamaya çalışacağız. Bu sayede modern felsefede tarihin nasıl bir problem haline geldiğine bir giriş de yapacağız. Modernitenin ilerleme kavrayışını ve bu kavrayışın modern felsefedeki tezahürlerini tartışacağız. Haftaya öğrencilerden ilgili kaynaktan Herder kısmını okuyup gelmeleri beklenecek. Özlem, Doğan, Tarih Felsefesi, Say Yayınları, 2010 (Herder bölümü)
5 Bu hafta öncelikle modern düşüncenin geçmişten kopuş iddiası tartışılacak ve bu tartışma ışığında modernliğin geçmiş-şimdi ve geleceğe dair nasıl bir zaman bilinci yarattığı sorgulanacak. Modernite ve Aydınlanma düşüncesinin tarih felsefesinin temel kavrayış ve sorunlarında nasıl bir değişime yol açtığı tartışılacak. Daha sonra Aydınlanma eleştirmeni Herder’in tarih felsefesini (“ilerleme” eleştirisi ve “humanite” kavrayışını) ve onun bir tarih felsefesinin yöntembilimsel dayanaklarına dair analizinden (“gelenek”, yorumlama”, “anlama” gibi kavramlarından) hareketle ele alacağız. Önümüzdeki iki hafta Herder ile de Aydınlanma ve ilerleme konusunda tartışmaya girmiş olan Kant’ın tarih kavrayışını onun genel felsefesi içindeki yerini de sorunsallaştırmak suretiyle ele alacağız. O yüzden öğrencilerden Kant ile ilgili verilen kaynakları okuyup gelmesi beklenmektedir. Kant, Seçilmiş Yazılar, çev. Nejat Bozkurt, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1984. (“Dünya Yurttaşlığı Amacına Yönelik Genel Bir Tarih Düşüncesi” ve “Aydınlanma Nedir?” yazıları) Özlem, Doğan, Tarih Felsefesi, Say Yayınları, 2010 (Kant bölümü)
6 Kant’ın Aydınlanma üzerine ünlü yazısı çerçevesinde onun genel olarak felsefesi dönemin koşulları ile ilişkisi ışığında ele alınacak. Theoria-historia karşıtlığı çerçevesinde onun tarih kavrayışının genel felsefe sistemi içindeki yeri tartışılacak. Kant’a göre tarihe ilerleme idesi altında bakabilmek için insani yaşamda bir ereklilik/amaçlılık/teleoloji tasarlamak kaçınılmazdır. Ona göre bizi insani yaşamda ereklilik olduğuna ikna edecek göstergelerin ne olduğu ele alınacak. Tarihin felsefe için nasıl bir problem teşkil ettiği sorgulanacak. Haftaya ise Kant’ın kozmopolitan tarih anlayışının ele alınmasına, bu konudaki “Dünya Yurttaşlığı Amacına Yönelik Genel Bir Tarih Düşüncesi” başlıklı metninden hareketle geçilecek.
7 Kant’ın “Dünya Yurttaşlığı Amacına Yönelik Genel Bir Tarih Düşüncesi” metni birlikte okunacak ve onun bu yazısında yer alan dokuz madde sırayla ele alınacak ve tartışmaya açılacak. Kant bu metninde insan türünün bütün tarihinin doğanın gizli bir planının gerçekleşmesi olarak görülebilir olduğunu iddia eder. Ona göre bu planın ne olduğu ve dünya tarihine yönelik felsefi bir kavrayışa ulaşma girişimlerine nasıl olanak sağlayabildiği sorusunu odağa alacağız ve bu soruyu ilgili metnin bütününü (9 maddeyi) göz önünde bulundurarak yanıtlamaya çalışacağız. Öğrencilerden vize sınavı yerine geçecek ödev için gerekenler (hem içerik hem biçim konusunda) konuşulacak.
8 Vize haftası
9 Vize haftası
10 Hegel’in tarih felsefesine, bir bütün olarak felsefi sistemi içindeki yeri ve önemi ışığında kısa bir giriş yapılacak. Hegel’in Tinin Fenomenolojisi/Görüngübilimi başlıklı kitabında yer alan köle-efendi diyalektiği, dersin temel güzergahı çerçevesinde ele alınmaya başlanacak. İlk ders, köle-efendi diyalektiğinde “istek” kavramının anlamı ve rolü değerlendirilecek. Hegel’in efendi-köle-doğa ilişkilerini hem efendinin hem de kölenin perspektifinden nasıl tasvir ettiğini anlatacağız. Bumin, Tülin,”Görüngübilimi Bir Özgürlük Felsefesi Olarak Okumak”, Hegel-Bilinç Problemi, Köle-Efendi Diyalektiği, Praksis Felsefesi, YKY, s. 11-81.
11 Hegel’in Tinin Fenomenolojisi/Görüngübilimi başlıklı kitabında yer alan köle-efendi diyalektiğini ele almaya devam edeceğiz. Bu ders öncelikle köle-efendi diyalektiğinde çalışma ve korku kavramlarının anlamı ve rolü tartışılacak. Daha sonra onun, kölenin dünya görüşleri olarak Stoacılık, Septisizim ve Hıristiyanlığı nasıl ele aldığı irdelenecek. Haftaya ise Marx’ın felsefesine Hegel eleştirisi üzerinden kısa bir giriş yapılacağı için öğrencilerin aşağıda verilen kaynaktaki ilgili kısmı okuyup gelmeleri beklenmektedir. West, David, Kıta Avrupası Felsefesine Giriş, çev. Ahmet Cevizci, Paradigma: ve “Feurbach, Marx ve Marksizm” bölümü.
12 Kendi tasvirine göre, Marx Hegel’i, tinin idealist diyalektiğini emeğin materyalist bir diyalektiğiyle değiştirerek “ayakları üzerine oturtur”. Marx’ın Hegel’e ilişkin materyalist eleştirisinin onu nasıl bir tarih kavrayışına götürdüğünü ve bu yolda ütopyacı sosyalizmi neden/nasıl eleştirdiğini ele alacağız. Ama Marx’ın ve Marksizmin bu konudaki görüşlerini sistematik olarak ele almayacak, sadece sınırlı bir şekilde dersin temel güzergahına katkıda bulunacak bazı noktalara temas etmekle yetineceğiz. Zira önümüzdeki iki ders, Dilthey ve Gadamer’in görüşlerinden hareketle, çağdaş felsefede sosyal bilimler ve özelikle tarihin kavranışı konusundaki tartışmalarda önemli bir yer kazanmış olan hermeneutik yaklaşımın ele alınmasına ve tartışılmasına tahsis edilecek. Dolayısıyla öğrencilerin haftaya aşağıya eklenen kaynaktan Dilthey ile ilgili bölümü okuyup gelmeleri beklenmektedir. West, David, Kıta Avrupası Felsefesine Giriş, çev. Ahmet Cevizci, Paradigma: “Dilthey, Yaşam Felsefesi ve Hermeneutik” bölümü.
13 Bu ders Dilthey’ın insanın tarihselliği konusundaki görüşlerini ve bu çerçevede hermeneutik anlayışını ele alacağız. Dilthey’ın “Doğayı açıklarız ama insanı anlamamız gerekmektedir” sözünü onun insan bilimlerindeki farklı nesnellik zeminini gösterme girişimi bakımından değerlendireceğiz. Hermeneutik döngüselliğin ne olduğunu ve Dilthey’ın bu konudaki yaklaşımını tartışacağız. Öğrencilerden haftaya aşağıya eklenen kaynaktaki Gadamer ile ilgili bölümü okuyup gelmeleri beklenmektedir. West, David, Kıta Avrupası Felsefesine Giriş, çev. Ahmet Cevizci, Paradigma: “Gadamer ve Hermeneutiğin Evrenselliği” bölümü
14 Bu ders Gadamer’in yöntemli bilimlere dair eleştirisini ve bu konuda Dilthey’ın hermeneutik pratik anlayışından nasıl ayrıldığını ele alarak başlayacağız. Gadamer’in yorum pratiğine dair bakış açısını, onun bu yolda kullandığı “ufuk”, “konum” ve “etki tarihi” kavrayışlarından hareketle açıklayacağız. Onun “uygulama” kavramından hareketle nasıl bir hermeneutik model ortaya koyduğunu anlamaya çalışacağız.
15 Dönem boyunca ele aldığımız konuların genel bir tekrarı yapılacak ve çağdaş felsefede tarih konusundaki farklı tartışmalara değinilecek. Final sınavı yerine geçecek ödevle ilgili gerekli bilgiler verilecek.
16 Final sınavı

Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar

Tarih Nedir?, Edward Hallett Carr, İletişim Tarihin İlkeleri ve Tarih Felsefesi Üstüne Başka Yazılar, R. G. Collingwood, Yapı Kredi Yayınları Tarih Felsefesi, Doğan Özlem, İnkılap Tarih Felsefesi Seçme Metinler Herder-Kant-Fichte-Schelling-Hegel-Schopenhauer, der. Doğan Özlem, Güçlü Ateşoğlu, Doğu Batı Yayınları Yirminci Yüzyılda Tarihyazımı Bilimsel Nesnellikten Postmodernizme, George G. Iggers, Tarih Vakfı Yurt Yayınları Tarih Felsefesinin Problemleri, Georg Simmel, Doğu Batı Yayınları Metatarih Ondokuzuncu Yüzyıl Avrupası'nda Tarihsel İmgelem, Hayden White, Dost Kitabevi Yayınları Fransız Tarih Devrimi: Annales Okulu, Peter Burke, Doğu Batı Yayınları Tarih Felsefesine Giriş, William Henry Walsh, Hece Yayınları Tarih Tasarımı, R. G. Collingwood, Doğu Batı Yayınları Tarihin Yapısökümü, Alun Munslow, Ayrıntı Yayınları Tarih Yazımında Nesnellik ve Yanlılık, Edward Hallett Carr, Joseph Fontana, İmge Kitabevi Yayınları Zaman Üzerine, Norbert Elias, Ayrıntı Yayınları

Planlanan Öğrenme Aktiviteleri ve Metodları

Değerlendirme

Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri Adet Değer
Ara Sınav 1 100
Toplam 100
Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri Adet Değer
Final Sınavı 1 100
Toplam 100
Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri 40
Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri 60

Staj Durumu

Yok

İş Yükü Hesaplaması

Etkinlikler Sayısı Süresi (saat) Toplam İş Yükü (saat)
Ara Sınav 1 2 2
Final Sınavı 1 2 2
Derse Katılım 14 3 42
Ara Sınav İçin Bireysel Çalışma 4 8 32
Final Sınavı içiin Bireysel Çalışma 4 8 32
Okuma 14 4 56
Toplam İş Yükü (saat) 166

Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi

PÇ 1 PÇ 2 PÇ 3 PÇ 4 PÇ 5 PÇ 6 PÇ 7 PÇ 8 PÇ 9
ÖÇ 1 5 5 4 3 4 4 2 2 2
ÖÇ 2 5 5 4 3 4 4 2 2 2
ÖÇ 3 5 5 5 5 4 4 3 2 2
ÖÇ 4 5 5 5 5 4 4 3 2 2
* Katkı Düzeyi : 1 Çok düşük 2 Düşük 3 Orta 4 Yüksek 5 Çok yüksek