GERİ DÖN
Ders Öğretim Planı
| Dersin Kodu | Dersin Adı | Dersin Türü | Yıl | Yarıyıl | AKTS |
|---|---|---|---|---|---|
| 1995001352026 | ÇİNİ BEZEME | Seçmeli Ders Grubu | 1 | 1 | 3,00 |
Dersin Seviyesi
Önlisans
Dersin Sunulduğu Dil
Türkçe
Dersin Amacı
Geleneksel Türk çini sanatının tarihsel gelişim evrelerini, üsluplarını (Selçuklu, erken Osmanlı, İznik ve Kütahya ekolleri) ve motif terminolojisini kuramsal olarak kavratmak; geleneksel motiflerin (hatayi, rumi, haliç işi, saz yolu, natüralist çiçekler vb.) desen tasarım ilkelerine uygun olarak çizimini ve kompozisyon kurgusunu öğretmek; bisküvi çini yüzeyine desen aktarımı (iğneleme ve kömür tozu silkme), samur fırça ile tahrir çekme, boyama, sırlama ve fırınlama aşamalarını geleneksel ve çağdaş yorumlarla uygulayarak özgün çini eserler üretme yetkinliği kazandırmaktır.
Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğrenme Çıktıları
| 1 | Geleneksel Türk çini sanatının tarihsel gelişim evrelerini, dönem üsluplarını (Selçuklu, İznik, Kütahya) ve motif terminolojisini açıklar. |
| 2 | Geleneksel bezeme motiflerini (rumi, hatayi, penç, saz yaprağı, natüralist çiçekler) stilizasyon kurallarına uygun olarak çizer. |
| 3 | Karo, bordür veya tabak formuna uygun geometrik/organik çini kompozisyonları kurgulayarak deseni aydıngere aktarır. |
| 4 | Tasarlanan deseni iğneleme ve kömür tozu silkme yöntemiyle bisküvi çini yüzeyine hatasız aktarır. |
| 5 | Samur fırça yardımıyla form ve motif sınırlarını belirleyen tahrir çizgisini homojen kalınlık ve akışkanlıkta çeker. |
| 6 | Sır altı çini boyalarını geleneksel bağlayıcılarla hazırlayarak uygun fırça tuşları ve tonlamalarla motif içlerini boyar. |
| 7 | Boyanmış çini yüzeylerini şeffaf sır ile tekniğine uygun biçimde sırlayarak fırınlama aşamasına hazırlar; atölye iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uyar. |
Öğretim Sistemi
Birinci Öğretim
Dersin Ön Koşulu Olan Dersler
yok
Ders İçin Önerilen Diğer Hususlar
Çini atölyesinde yürütülen çalışmalarda sır altı boyalarında ve sırlarda kullanılan metal oksit tozlarının solunmasını önlemek amacıyla boya hazırlığı, tahrir ezme ve sırlama aşamalarında koruyucu iş önlüğü ve FFP2 toz maskesi kullanımı zorunludur. Tahrir çekimi ve boyama pratikleri yüksek el disiplini, fırça hakimiyeti ve sabır gerektirdiğinden, öğrencilerin atölye dışı haftalık çizim ve fırça egzersizlerini düzenli olarak sürdürmesi beklenir. Sırlama öncesinde bisküvi yüzeylerin zımparalanıp nemli süngerle tozdan arındırılması, pişirim sonrası sır hatalarının (iğne deliği, kabarma, sır atması) önlenmesi açısından hayati önem taşır.
Dersin İçeriği
Geleneksel Türk çini sanatının tanımı ve tarihsel süreci; çini çamuru, astar, sır ve boyalarının kimyasal özellikleri; motif terminolojisi ve sınıflandırılması (bitkisel, geometrik, hayvansal ve stilize motifler: rumi, hatayi, goncagül, penç, saz yaprağı, lale, karanfil, sümbül); dairesel (tabak), bordür ve pano kompozisyon kuralları; aydınger üzerine desen kurgulama, iğneleme ve bisküvi karo/tabak yüzeyine kömür tozu silkme tekniği; tahrir boyası hazırlama ve samur tahrir fırçası kullanım teknikleri; sır altı boyalarının hazırlanması, tonlama ve boyama yöntemleri; şeffaf sır hazırlama, daldırma/akıtma ile sırlama teknikleri; çini fırın rejimi (sır pişirimi) ve fırın yerleşimi.
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
| Hafta | Konular (Teorik) | Uygulama | Öğretim Yöntem ve Teknikleri | Ön Hazırlık |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Türk çini sanatının tanımı, kökenleri; Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu mimarisinde sırlı tuğla ve çini mozaik teknikleri. | Atölye tanıtımı, iş güvenliği, çini fırçaları ve boya hazırlama aletlerinin tanıtılması. | Anlatım, Demonstrasyon. | Selçuklu dönemi çini mozaik örneklerinin görsel olarak incelenmesi. |
| 2 | Anadolu Selçuklu çini sanatı (Konya Karatay Medresesi, Kubadabad Sarayı çinileri); figürlü ve yıldız-haç çini kompozisyonları. | Geometrik sekizgen ve yıldız formlarının pergelle konstrüksiyon çizimleri. | Anlatım, Gösterip Yaptırma. | Geometrik Selçuklu desenlerinin incelenmesi. |
| 3 | Erken Osmanlı dönemi (Bursa ve Edirne yapıları, renkli sır / Cuerda Seca tekniği) ve motif anatomisi I: Rumi motifi ve çeşitleri (düz, sarılma, hurde rumi). | Milimetrik kağıt ve aydınger üzerinde rumi motifi çizim etütleri ve helezon akışları. | Anlatım, Bireysel Uygulama. | Rumi motif anatomisi üzerine çizim alıştırmaları. |
| 4 | Klasik İznik çini ekolü (15. ve 16. yüzyıl); Mavi-Beyaz dönemi, Baba Nakkaş üslubu; motif anatomisi II: Hatayi, penç ve goncagül motifleri. | Hatayi ve penç motiflerinin yaprak ve çanak katmanlarının kurallı çizim etütleri. | Gösterip Yaptırma, Masa Başı İnceleme | Hatayi grubu motif eskizlerinin hazırlanması. |
| 5 | Şahkulu ve Saz Yolu üslubu; ejder, simurg, hareketli hançer saz yaprakları; kompozisyonda ana ve tali helezon dengesi. | Saz yaprağı çizimi ve helezonik kıvrımlar üzerinde hatayi-saz yaprağı birlikteliği etütleri. | Anlatım, Uygulama. | Saz yolu üslubu minyatür ve çini örneklerinin incelenmesi. |
| 6 | Kara Memi ve Natüralist Üslup (Dört Çiçek dönemi): Lale, karanfil, gül, sümbül, bahar dalı ve selvi motifleri; mercan kırmızısının (domates kırmızısı) keşfi. | Natüralist üslup çiçeklerinin ve kıvrık yaprakların aydınger üzerine çizimi. | Anlatım, Gösterip Yaptırma | Klasik dönem İznik tabaklarındaki lale ve karanfil çizimlerinin derlenmesi. |
| 7 | Karo ve pano kompozisyon ilkeleri: Raporlama (tekrar), simetri aksları, köşe bordürleri ve merkez kurgusu. | 20x20 cm karo için özgün bir klasik/çağdaş desen kompozisyonunun aydıngere netleştirilmesi. | Uygulama, Masa Başı Kritik. | 20x20 cm karo desen eskizlerinin tamamlanması. |
| 8 | Ara Sınav (Yazılı Değerlendirme). Çini tarihi, üsluplar, motif terminolojisi ve malzeme bilgisi teorik sınavı. | Ara Sınav Çizim Değerlendirmesi: Aydınger üzerinde hazırlanan 20x20 cm karo desen paftasının jüri değerlendirmesi. | Sınav ve Jüri İncelemesi. | Sınav konularının tekrarı ve desen paftasının temizlenmesi. |
| 9 | Desenin bisküviye aktarım yöntemleri: İğneleme matı, delme sıklığı, kömür tozu silkme tekniği ve yüzey sabitleme. | Aydıngerdeki karo deseninin ince uçlu delme iğnesi ile iğnelenmesi ve bisküvi karo yüzeyine kömür tozuyla silkilmesi. | Demonstrasyon, Bireysel Uygulama. | İğneleme süngeri/keçesi ve kömür kesesinin hazırlanması. |
| 10 | Tahrir sanatı: Tahrir boyasının bileşenleri, ezilmesi, kıvamı ve samur fırçanın dikey tutuş dinamikleri. | Pleyt üzerinde tahrir boyasının ezilmesi; bisküvi karo üzerindeki kömür noktacıklarının üzerinden samur fırça ile tahrir çekilmesi. | Gösterip Yaptırma, Birebir Uygulama. | Samur tahrir fırçasının ıslatılıp formunun kontrol edilmesi. |
| 11 | Dairesel kompozisyon kuralları: Çini tabaklarda göbek, bordür ve tırnak kurgusu; Haliç İşi (Helezoni Tuğrakeş) üslubu. | Çini tabak formu için dairesel desen çizimi ve tabağa aktarım denemeleri. | Anlatım, Demonstrasyon. | Dairesel tabak formu için spiral eskizler hazırlama. |
| 12 | Sır altı renklendirme kimyası: Metal oksitler (kobalt, bakır, demir, krom, mangan), renk tonlaması ve boyama teknikler | Tahriri tamamlanan 20x20 cm karonun sır altı boyalarıyla kat kat, fırça izi bırakmadan ve tahrir çizgisini taşırmadan boyanması. | Gösterip Yaptırma, Uygulama. | Sır altı boya tabletlerinin/tozlarının ezilerek hazırlanması. |
| 13 | Kütahya çiniciliği ve çağdaş yorumlar: 18. yüzyıldan günümüze Kütahya ekolü, sarı boya kullanımı, serbest fırça bezemeleri. | Tabak çalışmasının tahrir çekimi ve çok renkli sır altı boyamasının yapılması. | Anlatım, Bireysel Çalışma. | Kütahya çini motiflerinin incelenmesi. |
| 14 | Çini sırları ve sırlama teknolojisi: Kurşunlu ve alkali sırlar; sır yoğunluğu (Bomé derecesi), akıtma ve daldırma yöntemleri; sır altı boyasının dağılma (blooming) nedenleri. | Boyaması biten karo ve tabakların tozlarının üflenmesi, sır banyosuna daldırılarak sırlanması ve taban ayaklarının temizlenmesi. | Demonstrasyon, Uygulama. | Sünger ve sır temizleme bıçaklarının hazırlanması. |
| 15 | Çini sır fırınlama rejimleri (900-960°C): Isıtma hızı, sırın erimesi, olgunlaşması, gaz tahliyesi ve yavaş soğutma; fırın yerleşiminde ayak/üçayak kullanımı. | Sırlanan karo ve tabakların fırın raflarına dizilmesi ve sır pişiriminin başlatılması. | Anlatım, Gösterip Yaptırma. | Fırın refrakter raflarının zımparalanıp fırın boyasıyla kaplanması. |
| 16 | Yarıyıl Sonu Final Sınavı / Çini Sergisi ve Değerlendirmesi. Fırından çıkan sırlı çini karo ve tabakların tahrir kalitesi, renk netliği, sır parlaklığı ve kompozisyon dengesi açısından jüri önünde değerlendirilmesi. | Fırının boşaltılması, ürünlerin temizlenmesi, sergilenmesi ve jüri sunumu. EN: Unloading the kiln, cleaning spur marks, exhibition setup, and oral defense. | Fırından çıkan eserlerin ayak çapaklarının temizlenip sunum masasında hazır edilmesi. | Final Sınavı / Jüri Değerlendirmesi. |
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
Aslanapa, O., Yetkin, Ş., & Altun, A. (1989). İznik Çini İşlemeciliği Tarihi. Kültür Bakanlığı Yayınları. Atasoy, N., & Raby, J. (1989). İznik: Seramikleri ve Çinileri. Alexandra Press. Birol, İ. A., & Derman, Ç. (2001). Türk Tezyîni San'atlarında Motifler. Kubbealtı Neşriyatı. Çeken, M. (2007). Anadolu Selçuklu Dönemi Çini Sanatı. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Bisküvi pişirimi yapılmış çini karolar (fayans) ve çini tabaklar. Aydınger kağıdı, 0.3/0.5 mm teknik kurşun kalemler, silgi. İğneleme matı ve delme iğnesi, tülbent içinde odun kömürü tozu. Orijinal samur tahrir fırçaları (0, 00 numara tahrir ve boyama fırçaları). Geleneksel tahrir boyası, sır altı çini boyaları (kobalt mavisi, turkuaz, mercan kırmızısı, bakır yeşili, mangan moru). Cam boya ezme pleyti ve muller (ezici el taşı), gliserin/şeker suyu/arap zamkı bağlayıcıları. Kurşunlu veya kurşunsuz şeffaf çini sırları.
Planlanan Öğrenme Aktiviteleri ve Metodları
Anlatım (Kuramsal Sunum) / Lecture: Çini tarihi, üslupları, motif morfolojisi, kompozisyon kuralları ve sır altı teknolojisinin görsel sunumlarla aktarılması. Gösterip Yaptırma (Demonstrasyon) / Demonstration: Tahrir boyası ezme, fırça tutuş açısı, tahrir çekme, boya tonlama ve sır daldırma tekniklerinin canlı olarak gösterilmesi. Uygulama / Stüdyo Pratiği / Studio Practice: Öğrencilerin desen eskizlerini aydıngere çizmesi, iğnelemesi, çini bisküvisine aktararak tahrir ve boyama işlemlerini bireysel olarak tamamlaması. Bireysel Kritik ve Masa Başı İnceleme / Desk Critique: Çizgi sürekliliği, tahrir kalınlık dengesi, boyama homojenliği ve fırça ritmi yönünden her aşamanın masa başında denetlenmesi.
Değerlendirme
| Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri | Adet | Değer |
|---|---|---|
| Ara Sınav | 1 | 100 |
| Toplam | 100 | |
| Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri | Adet | Değer |
| Final Sınavı | 1 | 100 |
| Toplam | 100 | |
| Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri | 40 | |
| Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri | 60 | |
Staj Durumu
İş Yükü Hesaplaması
| Etkinlikler | Sayısı | Süresi (saat) | Toplam İş Yükü (saat) |
|---|---|---|---|
| Ara Sınav | 1 | 2 | 2 |
| Final Sınavı | 1 | 2 | 2 |
| Derse Katılım | 14 | 2 | 28 |
| Uygulama/Pratik | 14 | 1 | 14 |
| Bireysel Çalışma | 14 | 1 | 14 |
| Ara Sınav İçin Bireysel Çalışma | 1 | 7 | 7 |
| Final Sınavı içiin Bireysel Çalışma | 1 | 8 | 8 |
| Ev Ödevi | 5 | 3 | 15 |
| Toplam İş Yükü (saat) | 90 | ||
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
| PÇ 1 | PÇ 2 | PÇ 3 | PÇ 4 | PÇ 5 | PÇ 6 | PÇ 7 | PÇ 8 | PÇ 9 | PÇ 10 | |
| ÖÇ 1 | 5 | 4 | 4 | 3 | 3 | 2 | 3 | 3 | 2 | 2 |
| ÖÇ 2 | 4 | 5 | 4 | 4 | 4 | 3 | 3 | 3 | 2 | 2 |
| ÖÇ 3 | 4 | 5 | 4 | 4 | 4 | 3 | 3 | 3 | 2 | 2 |
| ÖÇ 4 | 3 | 4 | 5 | 4 | 4 | 3 | 2 | 2 | 3 | 3 |
| ÖÇ 5 | 3 | 5 | 5 | 5 | 4 | 3 | 2 | 3 | 3 | 3 |
| ÖÇ 6 | 3 | 5 | 5 | 5 | 4 | 3 | 2 | 3 | 3 | 3 |
| ÖÇ 7 | 3 | 3 | 5 | 5 | 4 | 4 | 2 | 3 | 5 | 5 |
* Katkı Düzeyi : 1 Çok düşük 2 Düşük 3 Orta 4 Yüksek 5 Çok yüksek