GERİ DÖN

Ders Öğretim Planı

Dersin Kodu Dersin Adı Dersin Türü Yıl Yarıyıl AKTS
3501002612026 ELEŞTİREL DÜŞÜNME VE SAFSATALAR Seçmeli Ders Grubu 2 3 4,00

Dersin Seviyesi

Lisans

Dersin Sunulduğu Dil

Türkçe

Dersin Amacı

Bu dersin amacı; öğrencilere doğru, tutarlı ve çözümleyici düşünme becerisi kazandırmak; argüman yapısını tahlil etme, mantıksal hataları (safsataları) tespit etme ve akademik ile günlük dildeki retorik tuzakları ayırt etme yetkinliği geliştirmektir.

Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri

Doç. Dr. Muhammet Caner ILGAROĞLU

Öğrenme Çıktıları

1 Eleştirel Düşünmeye Giriş ve Mantıklı Düşünmenin Temelleri Eleştirel düşünmenin tanımını, zihinsel bağımsızlık ve rasyonellik açısından önemini ve doğru akıl yürütmenin temel ilkelerini açıklar.
2 Argüman Yapısı: Öncüller, Sonuç ve İddia Tespiti Metinlerdeki öncül, sonuç ve iddia yapılarını ayıştırır; açık veya örtük biçimde sunulan argümanları tahlil eder.
3 Akıl Yürütme Türleri: Tümdengelim, Tümevarım ve Absdüksiyon Tümdengelim, tümevarım ve en iyi açıklamaya çıkarım yöntemlerini mantıksal geçerlilik ve sağlamlık açısından ayırt eder.
4 Dilde Mantıksal Bulanıklıklar: Muğlaklık ve Anlam Belirsizliği Dildeki anlam belirsizliklerini, muğlaklıkları ve kavramsal kaymaları argümanların geçerliliği üzerindeki etkileri açısından değerlendirir.
5 Biçimsel (Formal) Safsatalar ve Geçersiz Çıkarımlar Önermeler mantığındaki biçimsel çıkarım hatalarını tespit eder ve mantıksal formlarını tahlil eder.
6 İlgisizlik Safsataları - I: Kişiye Saldırı ve Niteliksel Safsatalar Argümanın içeriğiyle ilgili olan ilgisizlik safsatalarını tanımlar ve metinlerde saptar.
7 İlgisizlik Safsataları - II: Otorite, Çoğunluk ve Duygu İstismarı Otoriteye başvurma, çoğunluğa başvurma ve korkuya/duygulara başvurma safsatalarını tespit eder.
8 Ara Sınav / Değerlendirme İlk 7 haftada öğrenilen eleştirel düşünme araçlarını ve safsata türlerini yazılı olarak uygular ve analiz eder.
9 Yetersiz Gerekçe Safsataları: Saman Adam ve Kırmızı Sazan Saman Adam, Yanıltıcı Hedef ve Konuyu Değiştirme tekniklerini çözümleyerek argüman sapmalarını gösterir.
10 Nedensellik ve İstatistik Safsataları Yanlış nedensellik, Kaygan Zemin ve istatistiksel manipülasyon safsatalarını eleştirel gözle inceler.
11 Bilişsel Önyargılar ve Zihinsel Kestirmeler (Heuristics) Doğrulama önyargısı, çerçeveleme etkisi ve bulunabilirlik kestirmesi gibi zihinsel süreçlerin eleştirel düşünme üzerindeki kısıtlayıcı etkilerini analiz eder.
12 Medya Okuryazarlığı, Propaganda ve Dijital Manipülasyon Dijital medya, haber metinleri ve sosyal medya paylaşımlarındaki retorik tuzakları, propaganda yöntemlerini ve mantıksal manipülasyonları teşhis eder.
13 Felsefi ve Akademik Söylemde Safsata Analizi Felsefi risale, makale ve tartışma metinlerindeki öncül-sonuç ilişkilerini ve örtük safsataları akademik standartlara uygun biçimde değerlendirir.
14 Genel Değerlendirme ve Uygulamalı Safsata Çalıştayı Dönem boyunca öğrenilen tüm safsata türlerini ve eleştirel düşünme araçlarını güncel veya tarihsel bir tartışma metni üzerinde uygulamalı olarak sentezleyen bir analiz sunar.

Öğretim Sistemi

Birinci Öğretim

Dersin Ön Koşulu Olan Dersler

Yok

Ders İçin Önerilen Diğer Hususlar

Öğrencilerin haftalık verilen kısa metin ve gazete/sosyal medya küpürlerindeki argümantatif hataları derse gelmeden önce incelemeleri; tartışmalara aktif katılım sağlamaları önerilir.

Dersin İçeriği

Akıl yürütme ilkeleri; argüman kavramı, öncül ve sonuç tespiti; tümdengelim, tümevarım ve absdüktif akıl yürütme; bilgi kuramında gerekçelendirme; kayıtlı ve kayıtsız (biçimsel ve biçimsel olmayan) safsata türleri; bilişsel önyargılar, propaganda ve medya okuryazarlığı; felsefi metin çözümlemelerinde safsata tespiti.

Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği

Hafta Konular (Teorik) Öğretim Yöntem ve Teknikleri Ön Hazırlık
1 Eleştirel Düşünmeye Giriş ve Mantıklı Düşünmenin Temelleri Eleştirel düşünmenin tanımı, zihinsel bağımsızlık, rasyonellik ve rasyonel tutumun ilkeleri. Düz anlatım, interaktif soru-cevap, kavramsal haritalama. A. C. Grayling'in Thinking Critically kitabının 1. bölümünün okunması.
2 Argüman Yapısı: Öncüller, Sonuç ve İddia Tespiti Argüman kavramı, öncül ve sonuç göstergeleri, örtük öncüller ve iddia analizi. Uygulamalı metin analizi, problem çözme, grup çalışması. İbrahim Emiroğlu'nun Mantık Yanlışları kitabından argüman yapısı bölümünün taranması.
3 Akıl Yürütme Türleri: Tümdengelim, Tümevarım ve Absdüksiyon Tümdengelimsel geçerlilik/sağlamlık, tümevarımsal kuvvet ve en iyi açıklamaya çıkarım (absdüksiyon). Karşılaştırmalı anlatım, örnek olay incelemesi, Sokratik sorgulama. Douglas Walton'ın Informal Logic kitabından akıl yürütme türleri pasajlarının okunması.
4 Dilde Mantıksal Bulanıklıklar: Muğlaklık ve Anlam Belirsizliği Tanım kuralları, muğlak sözler (vagueness), çift anlamlılık (ambiguity) ve kavramsal kaymalar. Semantik analiz, söylem çözümlenmesi, beyin fırtınası. Tevfik Uyar'ın Açıklamalı ve Örnekli Safsatalar Sözlüğü eserinden dil temelli safsata örneklerinin incelenmesi.
5 Biçimsel (Formal) Safsatalar ve Geçersiz Çıkarımlar Önermeler mantığı düzeyindeki biçimsel hatalar: Ardılını doğrulama, öncülünü yanlama, eksik bölme. Şematik ve mantıksal modelleme, problem çözme, tahta alıştırmaları. A. J. Hoover'ın Safsatalar: Mantıksızlığın Kılavuzu eserinin biçimsel safsatalar bölümünün okunması.
6 İlgisizlik Safsataları - I: Kişiye Saldırı ve Niteliksel Safsatalar Biçimsel olmayan safsatalara giriş; Ad Hominem (Adam Karalama), Tu Quoque (Sen de), Niteliksel Safsata (Genetic Fallacy). Örnek olay incelemesi, interaktif tartışma, role-play. Güncel siyasi ve felsefi tartışmalardan ad hominem örneklerinin derlenmesi.
7 İlgisizlik Safsataları - II: Otorite, Çoğunluk ve Duygu İstismarı Ad Verecundiam (Yetersiz Otoriteye Başvurma), Ad Populum (Çoğunluğa Başvurma), Korku ve Acımaya Başvurma. Medya içeriği çözümlemesi, eleştirel söylem analizi, grup tartışması. Reklam ve propaganda metinlerindeki duygu ve otorite istismarı pasajlarının incelenmesi.
8 Ara Sınav Yazılı Değerlendirme İlk 7 haftadaki metin analizi alıştırmalarının ve ders notlarının gözden geçirilmesi.
9 Yetersiz Gerekçe Safsataları: Saman Adam ve Kırmızı Sazan Straw Man (Saman Adam / Kukla), Red Herring (Yanıltıcı Hedef / Kırmızı Sazan), Konuyu Değiştirme ve Döngüsel Kanıtlama (Begging the Question). Sokratik tartışma, diyalog analizi, uygulamalı metin tahlili. Açık oturum ve münazara kayıtlarından saman adam ve yanıltıcı hedef örneklerinin izlenmesi/okunması.
10 Nedensellik ve İstatistik Safsataları Post Hoc Ergo Propter Hoc (Birlikteliği Nedensellik Sanma), Slippery Slope (Kaygan Zemin), Yanıltıcı İstatistik ve İhmal Edilmiş Değişkenler. Veri ve grafik çözümleme, problem çözme, interaktif sunum. Haberlerdeki hatalı nedensellik ve grafik manipülasyonu haberlerinin derlenmesi.
11 Bilişsel Önyargılar ve Zihinsel Kestirmeler (Heuristics) Doğrulama önyargısı (Confirmation Bias), Çerçeveleme etkisi (Framing Effect), Bulunabilirlik kestirmesi (Availability Heuristic) ve Çapalama. Deney/düşünce deneyi simülasyonu, grup tartışması, kavramsal analiz. Bilişsel psikoloji metinlerinden rasyonellik sınırlılıkları üzerine makale okunması.
12 Medya Okuryazarlığı, Propaganda ve Dijital Manipülasyon Medya söyleminde retorik tuzaklar, tık odaklı habercilik (clickbait), yankı odaları (echo chambers) ve sosyal medya manipülasyonu. Dijital içerik tahlili, atölye çalışması, eleştirel medya okuması. Sosyal medyada yaygınlaşan bilgi kirliliği ve sahte haber (fake news) örneklerinin taranması.
13 Felsefi ve Akademik Söylemde Safsata Analizi Felsefe tarihindeki klasik metinlerde ve akademik makalelerde örtük mantık hatalarının, kavramsallaştırma sorunlarının tahlili. Seminer sunumu, akademik metin incelemesi, eleştirel akran değerlendirmesi. Belirlenen kısa bir felsefi risale veya akademik makale pasajının safsata süzgecinden geçirilerek okunması.
14 Genel Değerlendirme ve Uygulamalı Safsata Çalıştayı Dönem boyunca ele alınan tüm biçimsel ve biçimsel olmayan safsataların bütüncül olarak sentezlenmesi, vaka analizi çalıştayı. Uygulamalı çalıştay (workshop), grup sunumları, genel tartışma ve değerlendirme.

Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar

A. J. Hoover, Don't You Believe It! (Türkçe çevirisi: Safsatalar: Mantıksızlığın Kılavuzu). İbrahim Emiroğlu, Mantık Yanlışları. A. C. Grayling, Thinking Critically: An Introduction to Formal and Informal Logic. Douglas Walton, Informal Logic: A Pragmatic Approach. Tevfik Uyar, Açıklamalı ve Örnekli Safsatalar Sözlüğü.

Planlanan Öğrenme Aktiviteleri ve Metodları

İnteraktif ders anlatımı, Sokratik sorgulama, örnek olay ve medya metinleri üzerinden argüman tahlili, grup tartışması, uygulamalı safsata tespiti atölyeleri.

Değerlendirme

Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri Adet Değer
Ara Sınav 1 100
Toplam 100
Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri Adet Değer
Final Sınavı 1 100
Toplam 100
Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri 40
Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri 60

Staj Durumu

Yok

İş Yükü Hesaplaması

Etkinlikler Sayısı Süresi (saat) Toplam İş Yükü (saat)
Ara Sınav 1 1 1
Final Sınavı 1 1 1
Derse Katılım 28 1 28
Tartışma 28 1 28
Takım/Grup Çalışması 2 1 2
Beyin Fırtınası 28 1 28
Seminer 1 1 1
Bireysel Çalışma 28 1 28
Toplam İş Yükü (saat) 117

Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi

PÇ 1 PÇ 2 PÇ 3 PÇ 4 PÇ 5 PÇ 6 PÇ 7 PÇ 8 PÇ 9 PÇ 10 PÇ 11 PÇ 12 PÇ 13 PÇ 14 PÇ 15
ÖÇ 1 4 4 4 4 4 4 4 3 5 4 4 4 5 3 4
ÖÇ 2
ÖÇ 3
ÖÇ 4
ÖÇ 5
ÖÇ 6
ÖÇ 7
ÖÇ 8
ÖÇ 9
ÖÇ 10
ÖÇ 11
ÖÇ 12
ÖÇ 13
ÖÇ 14
* Katkı Düzeyi : 1 Çok düşük 2 Düşük 3 Orta 4 Yüksek 5 Çok yüksek