| Dersin Kodu | Dersin Adı | Dersin Türü | Yıl | Yarıyıl | AKTS |
|---|---|---|---|---|---|
| 9101015382026 | Astrofiziksel Dizgelerde Kararsızlıklar | Seçmeli Ders Grubu | 1 | 2 | 8,00 |
Yüksek Lisans
Türkçe
Bu dersin amacı, astrofiziksel dizgelerde ortaya çıkan kararsızlık mekanizmalarını fiziksel temelleriyle incelemek ve bu süreçlerin dizgelerin oluşumu, evrimi ve gözlenebilir özellikleri üzerindeki belirleyici rolünü ortaya koymaktır. Kararsızlıklar; yıldız oluşumundan disk evrimine, açısal momentum taşınımından manyetik alanların güçlenmesine kadar pek çok astrofiziksel olayın temelinde yatar. Bu ders kapsamında, doğrusal kararlılık analizi yaklaşımı tanıtılacak; çekimsel, hidrodinamik, manyetohidrodinamik ve termal kararsızlık türleri farklı astrofiziksel ortamlardaki (yıldız içi ortamlar, toplanma diskleri, çift yıldız sistemleri, yıldızlararası ortam, gökadalar) uygulamalarıyla birlikte ele alınacaktır. Öğrencilerin, fiziksel sezgi ile matematiksel çerçeveyi birlikte kullanarak bir dizgenin hangi koşullarda kararlı ya da kararsız olacağını değerlendirebilme ve bu kararsızlıkların evrimsel sonuçlarını yorumlayabilme becerisi kazanmaları hedeflenmektedir.
Doç. Dr. Suzan DOĞAN
| 1 | Astrofiziksel dizgelerde kararlılık ve kararsızlık kavramlarını fiziksel temelleriyle açıklayabilme. |
| 2 | Lineer kararlılık analizinin temel varsayımlarını ve pertürbasyon yaklaşımını kavrayabilme. |
| 3 | Çekimsel (Jeans) kararsızlığın fiziksel kökenini ve astrofiziksel sonuçlarını açıklayabilme. |
| 4 | Konvektif kararsızlığın fiziksel temelini ve Schwarzschild ölçütünü kavrayabilme. |
| 5 | Dönen akışkanlarda Rayleigh kararlılık ölçütünü kavrayabilme. |
| 6 | Rayleigh–Taylor ve Kelvin–Helmholtz kararsızlıklarının fiziksel mekanizmalarını kavrayabilme. |
| 7 | Termal kararsızlık süreçlerini ve enerji dengesi ile bağlantılarını açıklayabilme. |
| 8 | Manyetohidrodinamik kararsızlıkların ve manyetik alan büyütme süreçlerinin fiziksel temelini kavrayabilme. |
| 9 | Kararsızlıkların açısal momentum taşınımı, evrim ve yapı oluşumu üzerindeki rolünü açıklayabilme. |
| 10 | Lineer rejimden nonlineer gelişime geçiş sürecini kavrayabilme. |
| 11 | Kuramsal kararsızlık modelleri ile gözlemsel sonuçlar arasındaki ilişkiyi kavrayabilme. |
Birinci Öğretim
Yok
Yok
Kararlılık ve kararsızlık kavramı; denge durumları ve pertürbasyon yaklaşımı; lineer kararlılık analizinin temel prensipleri; büyüme oranları ve zaman ölçekleri; çekimsel (Jeans) kararsızlık; dönme ve açısal momentum kriterleri (Rayleigh ölçütü); konvektif kararsızlık ve Schwarzschild ölçütü; Rayleigh–Taylor ve Kelvin–Helmholtz kararsızlıkları; termal kararsızlık ve enerji dengesi; disk kararsızlıkları ve Toomre ölçütü; manyetohidrodinamik kararsızlıklar (özellikle manyetik-dönme kararsızlığı); türbülans gelişimi ve açısal momentum taşınımı; manyetik alan büyütme süreçleri ve dinamo; lineer rejimden nonlineer evrime geçiş; farklı astrofiziksel ortamlarda (diskler, yıldız içi ortamlar, yıldızlararası ortam, çift yıldız sistemleri, gökadalar) kararsızlık uygulamaları; kuramsal modeller ile gözlemsel sonuçların ilişkilendirilmesi.
| Hafta | Konular (Teorik) | Öğretim Yöntem ve Teknikleri | Ön Hazırlık |
|---|---|---|---|
| 1 | Kararlılık ve kararsızlık kavramı; denge durumları; pertürbasyon yaklaşımına giriş | Basit sistemlerde lineer kararlılık örneği | Ön okuma. |
| 2 | Lineer kararlılık analizi; büyüme oranı; zaman ölçekleri | Dağılma bağıntısı türetme, büyüme oranı hesabı | Ön okuma. |
| 3 | Çekimsel (Jeans) kararsızlık; Jeans uzunluğu ve kütlesi | Jeans ölçütünün türetilmesi | Ön okuma. |
| 4 | Konvektif kararsızlık; Schwarzschild ölçütü; yıldız içi uygulamalar | Schwarzschild ölçütünün türetilmesi | Ön okuma. |
| 5 | Dönen akışkanlarda kararlılık; Rayleigh ölçütü | Açısal momentum dağılımı analizi | Ön okuma. |
| 6 | Termal kararsızlık; enerji dengesi | Soğuma eğrisi analizi | Ön okuma. |
| 7 | ARA SINAV | Yazılı sınav | Sınav için bireysel çalışma. |
| 8 | Disk kararsızlıkları; Toomre kriteri | Toomre Q hesaplaması | Ön okuma. |
| 9 | Manyetohidrodinamik kararsızlıklar; Manyetik-dönme kararsızlığı | Manyetik alan etkisi analizi | Ön okuma. |
| 10 | Manyetik alan büyütme ve dinamo süreçleri | Manyetik alan etkisi analizi | Ön okuma. |
| 11 | Türbülans ve açısal momentum taşınımı | Disk evrimi tartışması | Ön okuma. |
| 12 | Lineer rejimden nonlineer gelişime geçiş | Simülasyon çıktıları üzerinden yorum | Ön okuma. |
| 13 | Astrofiziksel ortamlarda kararsızlık uygulamaları | Öğrenci sunumları 1 | Sunum için bireysel çalışma. |
| 14 | Kuramsal modeller ve gözlemsel sonuçların karşılaştırılması | Öğrenci sunumları 2 | Sunum için bireysel çalışma. |
| 15 | YARIYIL SONU SINAVI | Yazılı sınav | Sınav için bireysel çalışma. |
1. Choudhuri, A. R. – The Physics of Fluids and Plasmas: An Introduction for Astrophysicists 2. Pringle, J. E. & King, A. R. – Astrophysical Flows 3. Chandrasekhar, S. – Hydrodynamic and Hydromagnetic Stability 4. Shu, F. H. – The Physics of Astrophysics, Vol. II: Gas Dynamics 5. Seçili güncel makaleler (Jeans kararsızlığı, MRI, Rayleigh–Taylor, Kelvin–Helmholtz, disk kararsızlıkları ve dinamo süreçleri üzerine)
İş yükü başlığı altında ayrıntılı olarak verilmiştir.
| Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri | Adet | Değer |
|---|---|---|
| Ara Sınav | 1 | 100 |
| Toplam | 100 | |
| Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri | Adet | Değer |
| Final Sınavı | 1 | 100 |
| Toplam | 100 | |
| Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri | 40 | |
| Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri | 60 | |
Yok
| Etkinlikler | Sayısı | Süresi (saat) | Toplam İş Yükü (saat) |
|---|---|---|---|
| Ara Sınav | 1 | 2 | 2 |
| Final Sınavı | 1 | 2 | 2 |
| Derse Katılım | 14 | 3 | 42 |
| Makale Kritik Etme | 6 | 10 | 60 |
| Bireysel Çalışma | 12 | 1 | 12 |
| Ödev Problemleri için Bireysel Çalışma | 5 | 12 | 60 |
| Ara Sınav İçin Bireysel Çalışma | 1 | 20 | 20 |
| Final Sınavı içiin Bireysel Çalışma | 1 | 30 | 30 |
| Okuma | 12 | 1 | 12 |
| Toplam İş Yükü (saat) | 240 | ||
| PÇ 1 | PÇ 2 | PÇ 3 | PÇ 4 | PÇ 5 | PÇ 6 | PÇ 7 | |
| ÖÇ 1 | 3 | 3 | 3 | 5 | 3 | ||
| ÖÇ 2 | 5 | 3 | 3 | 5 | 2 | ||
| ÖÇ 3 | 5 | 4 | 3 | 3 | 5 | 3 | |
| ÖÇ 4 | 4 | 2 | 3 | 3 | 5 | 3 | |
| ÖÇ 5 | 4 | 2 | 3 | 3 | 5 | 2 | |
| ÖÇ 6 | 5 | 3 | 3 | 3 | 5 | 3 | |
| ÖÇ 7 | 5 | 2 | 3 | 3 | 5 | 3 | |
| ÖÇ 8 | 5 | 4 | 3 | 3 | 5 | 3 | |
| ÖÇ 9 | 5 | 4 | 3 | 3 | 5 | 5 | |
| ÖÇ 10 | 5 | 5 | 3 | 3 | 5 | 3 | |
| ÖÇ 11 | 5 | 5 | 3 | 3 | 5 | 5 |