GERİ DÖN
Ders Öğretim Planı
| Dersin Kodu | Dersin Adı | Dersin Türü | Yıl | Yarıyıl | AKTS |
|---|---|---|---|---|---|
| 9307025312026 | Bağımlılık Yapıcı Maddelerin Fizikokimyasal Özellikleri-1 | Ders | 1 | 1 | 4,00 |
Dersin Seviyesi
Yüksek Lisans
Dersin Sunulduğu Dil
Türkçe
Dersin Amacı
Bu dersin amacı, bağımlılık yapıcı maddelerin (uyuşturucu ve psikoaktif maddeler) temel fizikokimyasal özelliklerini (kimyasal yapı, çözünürlük, pKa, lipofilite, uçuculuk, kararlılık gibi) tanıtarak, bu özelliklerin maddenin vücuttaki davranışı, analitik yöntemlerle tespiti ve adli/klinik toksikolojik değerlendirmesi üzerindeki etkilerini kavratmaktır
Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğr. Gör. Dr. Duygu Yeşim OVAT
Öğrenme Çıktıları
| 1 | Bağımlılık yapıcı maddeleri temel kimyasal yapılarına göre sınıflandırabilir. |
| 2 | Molekül ağırlığı, polarite ve çözünürlük gibi fizikokimyasal parametrelerin maddenin biyolojik davranışına etkisini açıklayabilir. |
| 3 | pKa kavramını ve farklı pH ortamlarındaki iyonizasyon durumunu açıklayabilir. |
| 4 | Lipofilite (LogP/LogD) kavramının madde dağılımı yorumlayabilir. |
| 5 | Maddelerin uçuculuk, termal kararlılık ve kimyasal bozunma özelliklerinin analiz öncesi örnek kaybı ve girişim riskleri açısından önemini değerlendirebilir. |
| 6 | Bir maddenin fizikokimyasal profilinden yola çıkarak uygun örnek hazırlama (SPE, LLE) ve ekstraksiyon stratejisini önerebilir. |
| 7 | Fizikokimyasal özelliklerin kromatografik ayırım ve kütle spektrometrisi (ESI/APCI) davranışı üzerindeki etkisini ilişkilendirebilir. |
| 8 | Vaka temelli bir örnek üzerinden yapı–özellik–analiz ilişkisini bütüncül biçimde tartışabilir. |
Öğretim Sistemi
Birinci Öğretim
Dersin Ön Koşulu Olan Dersler
Yok
Ders İçin Önerilen Diğer Hususlar
Yok
Dersin İçeriği
1-Giriş ve Kapsam Bağımlılık yapıcı madde kavramı, sınıflandırma kriterleri (opioidler, stimülanlar, kannabinoidler, sedatif-hipnotikler, yeni psikoaktif maddeler vb.) ve bu dersin adli/klinik toksikoloji ile analitik kimya açısından önemi. 2-Kimyasal Yapı ve Sınıflandırma Temel kimyasal iskelet tipleri (alkaloidler, amfetamin türevleri, sentetik katinonlar, sentetik kannabinoidler vb.), yapı-etki ilişkisinin (SAR) temel mantığı. 3-Molekül Ağırlığı ve Polarite Molekül büyüklüğünün ve polaritenin biyolojik membranlardan geçiş, dağılım hacmi ve analitik davranış üzerindeki etkisi. 4-Çözünürlük Suda ve organik çözücülerdeki çözünürlük; tuz formu–baz form ayrımının çözünürlük ve stabilite üzerindeki etkisi. 5-İyonizasyon Sabiti (pKa) ve Ortam pH'ının Etkisi Zayıf asit/baz karakteri, pKa–pH ilişkisi; iyonize/non-iyonize form oranının emilim, dağılım ve ekstraksiyon verimine etkisi. 6-Lipofilite (LogP / LogD) Yağda çözünürlüğün kan-beyin bariyerini geçiş, dokuda birikim ve biyoyararlanım üzerindeki rolü. 7-Uçuculuk ve Termal Kararlılık Uçucu maddelerin (ör. inhalanlar) analiz öncesi kayıp riski; ısıya duyarlı maddelerde bozunma. 8-Kimyasal Kararlılık ve Bozunma Işık, sıcaklık, pH ve oksidasyona bağlı degradasyon; metabolit oluşumu ile analitik girişim riski. 9-Fizikokimyasal Özelliklerin Analitik Yönteme Yansıması Bu özelliklerin örnek hazırlama (SPE, LLE), ekstraksiyon verimi, kromatografik ayırım ve MS iyonizasyon davranışı (ESI/APCI seçimi) üzerindeki belirleyici etkisi. 10-Vaka Temelli Değerlendirme Seçilmiş bir bağımlılık yapıcı madde (ör. bir opioid veya sentetik katinon) üzerinden yapı–özellik–analiz ilişkisinin uygulamalı tartışılması.
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
| Hafta | Konular (Teorik) | Öğretim Yöntem ve Teknikleri | Ön Hazırlık |
|---|---|---|---|
| 1 | Derse giriş: Bağımlılık yapıcı madde kavramı, kapsam ve dersin adli/klinik toksikoloji ile analitik kimya açısından önemi | ||
| 2 | Bağımlılık yapıcı maddelerin sınıflandırılması (opioidler, stimülanlar, kannabinoidler, sedatif-hipnotikler, yeni psikoaktif maddeler) | ||
| 3 | Temel kimyasal yapı tipleri ve yapı-etki ilişkisinin temel mantığı | ||
| 4 | Molekül ağırlığı ve polarite: biyolojik membranlardan geçiş ve analitik davranışa etkisi | ||
| 5 | Çözünürlük: suda ve organik çözücülerdeki çözünürlük; tuz formu–baz form ayrımı | ||
| 6 | İyonizasyon sabiti (pKa) ve ortam pH'ının etkisi – teorik çerçeve | ||
| 7 | pKa–pH ilişkisi: Henderson-Hasselbalch denklemi ile hesaplama uygulamaları | ||
| 8 | Ara Sınav | ||
| 9 | Lipofilite (LogP/LogD): kan-beyin bariyerini geçiş, dokuda birikim | ||
| 10 | Uçuculuk ve termal kararlılık: uçucu maddelerde analiz öncesi kayıp riski | ||
| 11 | Kimyasal kararlılık ve bozunma: ışık, sıcaklık, pH, oksidasyon; metabolit oluşumu ve analitik girişim | ||
| 12 | Fizikokimyasal özelliklerin örnek hazırlama (SPE, LLE) ve ekstraksiyon verimine yansıması | ||
| 13 | Fizikokimyasal özelliklerin kromatografik ayırım ve MS iyonizasyon davranışına (ESI/APCI) etkisi | ||
| 14 | Vaka temelli değerlendirme: seçilmiş bir madde üzerinden yapı–özellik–analiz ilişkisinin uygulamalı tartışılması, dönem tekrarı |
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
Levine, B., Kerrigan, S. (Eds.) Principles of Forensic Toxicology, 5th ed., Springer, 2020 (ISBN 9783030429164). Baselt, R.C. Disposition of Toxic Drugs and Chemicals in Man, 12th ed., Biomedical Publications, 2020 (ISBN 978-0-578-57749-4). Drummer, O.H. The Forensic Pharmacology of Drugs of Abuse, Arnold/Oxford University Press. Akgür, S.A., Dağlıoğlu, N. (Editörler). Temel Adli Toksikoloji, Akademisyen Kitabevi, Ankara, 2018 (ISBN 978-605-2396-97-1, DOI: 10.37609/akya.1086). İşlek D.S., Yükseloğlu, E.H., Adli Kimya, Nobel Tıp Kitabevleri
Planlanan Öğrenme Aktiviteleri ve Metodları
1-Anlatım Fizikokimyasal kavramların (pKa, LogP, çözünürlük vb.) teorik çerçevede sunulması; slayt destekli didaktik anlatım. 2-Soru-Cevap ve Tartışma Kavramların pekiştirilmesi amacıyla ders içi etkileşimli soru-cevap oturumları; öğrencilerin yapı-özellik ilişkisi üzerine akıl yürütmesinin desteklenmesi. 3-Örnek Olay (Vaka) Analizi Seçilmiş bağımlılık yapıcı maddeler (ör. bir opioid, sentetik katinon) üzerinden fizikokimyasal özelliklerin analitik strateji seçimine nasıl yansıdığının tartışılması. 4-Literatür İnceleme ve Sunum Öğrencilerin belirli bir madde grubuna ait fizikokimyasal veri ve analitik yöntem ilişkisini literatürden araştırıp sınıfta sunması (bireysel veya grup çalışması olarak planlanabilir). 5-Görsel/Simülasyon Materyalleri Molekül yapısı, iyonizasyon dengesi ve ekstraksiyon davranışını gösteren şema, grafik veya interaktif simülasyonların derse entegrasyonu. 6-Küçük Grup Tartışması Belirli bir maddenin fizikokimyasal profiline göre en uygun örnek hazırlama/ekstraksiyon yönteminin grup halinde tartışılıp gerekçelendirilmesi. 7-Bireysel Çalışma / Ödev Ders dışı okuma materyalleri ve kısa yazılı ödevlerle konunun pekiştirilmesi
Değerlendirme
| Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri | Adet | Değer |
|---|---|---|
| Ara Sınav | 1 | 100 |
| Toplam | 100 | |
| Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri | Adet | Değer |
| Final Sınavı | 1 | 100 |
| Toplam | 100 | |
| Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri | 40 | |
| Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri | 60 | |
Staj Durumu
Yok
İş Yükü Hesaplaması
| Etkinlikler | Sayısı | Süresi (saat) | Toplam İş Yükü (saat) |
|---|---|---|---|
| Ara Sınav | 1 | 3 | 3 |
| Final Sınavı | 1 | 3 | 3 |
| Bütünleme Sınavı | 1 | 3 | 3 |
| Tartışma | 5 | 1 | 5 |
| Soru-Yanıt | 10 | 1 | 10 |
| Takım/Grup Çalışması | 2 | 2 | 4 |
| Beyin Fırtınası | 7 | 1 | 7 |
| Makale Kritik Etme | 5 | 2 | 10 |
| Bireysel Çalışma | 5 | 5 | 25 |
| Ara Sınav İçin Bireysel Çalışma | 3 | 3 | 9 |
| Final Sınavı içiin Bireysel Çalışma | 3 | 3 | 9 |
| Okuma | 5 | 2 | 10 |
| Sözlü Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Ev Ödevi | 5 | 2 | 10 |
| Toplam İş Yükü (saat) | 109 | ||
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
| PÇ 1 | PÇ 2 | PÇ 3 | PÇ 4 | PÇ 5 | PÇ 6 | PÇ 7 | PÇ 8 | PÇ 9 | |
| ÖÇ 1 | 4 | 4 | 5 | 5 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 |
| ÖÇ 2 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 |
| ÖÇ 3 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 4 | 4 | 5 |
| ÖÇ 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 5 | 4 | 4 | 5 | 5 |
| ÖÇ 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 5 | 5 | 5 |
| ÖÇ 6 | 5 | 5 | 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 4 |
| ÖÇ 7 | 5 | 4 | 4 | 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 |
| ÖÇ 8 | 4 | 4 | 5 | 5 | 5 | 4 | 5 | 5 | 5 |
* Katkı Düzeyi : 1 Çok düşük 2 Düşük 3 Orta 4 Yüksek 5 Çok yüksek