GERİ DÖN
Ders Öğretim Planı
| Dersin Kodu | Dersin Adı | Dersin Türü | Yıl | Yarıyıl | AKTS |
|---|---|---|---|---|---|
| 9307025322026 | Bağımlılık Yapıcı Maddelerin Fizikokimyasal Özellikleri-2 | Seçmeli Ders Grubu | 1 | 2 | 4,00 |
Dersin Seviyesi
Yüksek Lisans
Dersin Sunulduğu Dil
Türkçe
Dersin Amacı
Bu dersin amacı, birinci derste kazanılan temel fizikokimyasal kavramları (pKa, LogP, çözünürlük, kararlılık vb.) yeni psikoaktif maddeler (YPM) ve sentetik kannabinoidler özelinde derinleştirerek, öğrencilerin bu hızla değişen madde grubunun yapısal çeşitliliğini, analitik zorluklarını ve adli/klinik toksikolojik değerlendirme stratejilerini uygulamalı olarak kavramasını sağlamaktır. Ders, teorik bilgiden çok öğrencinin kendi araştırma ve problem çözme becerisiyle öğrenmesini önceleyen, vaka ve literatür temelli aktif bir öğrenme yaklaşımıyla kurgulanmıştır.
Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğr. Gör. Dr. Duygu Yeşim OVAT
Öğrenme Çıktıları
| 1 | Yeni psikoaktif maddeleri (NPS) tanımlayabilir ve uluslararası sınıflandırma sistemlerine göre gruplandırabilir. |
| 2 | Sentetik kannabinoidlerin yapısal jenerasyonlarını ve baş grup/bağlayıcı/çekirdek/kuyruk modifikasyonlarının fizikokimyasal etkilerini açıklayabilir. |
| 3 | NPS'lerin yapısal çeşitliliğinin analitik tespit stratejilerine getirdiği zorlukları değerlendirebilir. |
| 4 | Karmaşık matrislerde (bitkisel karışım, biyolojik sıvı) fizikokimyasal özelliklere dayalı uygun örnek hazırlama stratejisi önerebilir. |
| 5 | Pozisyonel izomerler gibi analitik ayrımı güç yapılar için kromatografik/spektrometrik yaklaşım geliştirebilir. |
| 6 | Güncel bilimsel literatürü tarayarak bir NPS'e ait fizikokimyasal ve analitik verileri eleştirel biçimde değerlendirip sunabilir. |
| 7 | Bir grup çalışması içinde, gerçek veya kurgusal bir NPS olgusunu yapı–özellik–analiz-klinik bulgu ekseninde bütüncül olarak çözümleyebilir. |
| 8 | Adli/klinik toksikoloji pratiğinde NPS'lerle ilgili güncel gelişmeleri (EWS, yeni tespit yöntemleri) takip etme alışkanlığı kazanır. |
Öğretim Sistemi
Birinci Öğretim
Dersin Ön Koşulu Olan Dersler
Yok
Ders İçin Önerilen Diğer Hususlar
Yok
Dersin İçeriği
1-Yeni Psikoaktif Maddelere (NPS) Giriş Tanım, ortaya çıkış nedenleri, "designer drug" kavramı, yasal düzenleme (kontrol altına alma) ile madde geliştirme arasındaki "kedi-fare" ilişkisi. 2-NPS Sınıflandırma Sistemleri EMCDDA/UNODC sınıflandırması: sentetik kannabinoidler, katinonlar, fenetilaminler, opioidler, benzodiazepin türevleri, triptaminler. 3-Sentetik Kannabinoidler Naftoilindoller (JWH serisi), indazol karboksamidler (5F-ADB, AB-FUBINACA vb.), yapısal jenerasyonların (1., 2., 3. nesil) fizikokimyasal farklılaşması. 4-Sentetik Kannabinoidlerde Yapı-Aktivite ve Yapı-Fizikokimya İlişkisi Baş grubu, bağlayıcı, çekirdek ve kuyruk grubu modifikasyonlarının lipofilite, reseptör afinitesi ve analiz davranışına etkisi. 5-Sentetik Katinonlar ve Fenetilamin Türevleri Amfetamin iskeletinden türetilmiş yapılar; pKa ve polarite farklarının idrar/kan matrisindeki davranışa etkisi. 6-NPS'lerde Metabolizma ve Biyotransformasyon Ürünlerinin Analitik Önemi Ana bileşik yerine metabolit taranmasının gerekliliği; faz I/II metabolizmasının fizikokimyasal temeli. 7-Bitkisel Karışımlar ("Bonzai" vb.) ve Emdirme Matrisleri Sentetik kannabinoidlerin bitkisel taşıyıcıya emdirilmesinde çözünürlük ve homojenite sorunları; örnekleme zorlukları. 8-NPS Analizinde Örnek Hazırlama Stratejileri Karmaşık matrislerde (bitkisel karışım, biyolojik sıvı) SPE/LLE yöntem seçiminde fizikokimyasal özelliklerin rolü. 9-Tarama (Screening) ve Doğrulama (Confirmation) Yaklaşımları HRMS ile hedef-dışı (non-targeted) tarama stratejilerinin NPS'lerin sürekli değişen yapısına uygunluğu. 10-Yapısal İzomerizm ve Analitik Ayrım Zorlukları Pozisyonel izomerlerin (özellikle sentetik katinonlarda) benzer fizikokimyasal profili ve kromatografik ayrım stratejileri. 11-Vaka Çalışması: Bir Sentetik Kannabinoid Örneği Üzerinden Uçtan Uca Değerlendirme Öğrenci grup çalışmasıyla madde seçimi, literatür taraması, analiz stratejisi önerisi. 12-Öğrenci Proje Sunumları – I Seçilen NPS grubu üzerine hazırlanan bireysel/grup çalışmalarının sınıfta sunumu ve tartışılması. 13- Öğrenci Proje Sunumları – II ve Dönem Değerlendirmesi Sunumların tamamlanması, genel tartışma, dönem kazanımlarının pekiştirilmesi.
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
| Hafta | Konular (Teorik) | Öğretim Yöntem ve Teknikleri | Ön Hazırlık |
|---|---|---|---|
| 1 | Derse giriş: Yeni psikoaktif maddeler (NPS) kavramı, "designer drug" olgusu, yasal düzenleme-madde geliştirme ilişkisi | ||
| 2 | NPS sınıflandırma sistemleri (EMCDDA/UNODC): sentetik kannabinoidler, katinonlar, fenetilaminler, opioidler, benzodiazepin türevleri | ||
| 3 | Sentetik kannabinoidlerin kimyasal yapı aileleri ve yapısal jenerasyonlar | ||
| 4 | Sentetik kannabinoidlerde yapı-fizikokimya ilişkisi (baş grubu, bağlayıcı, çekirdek, kuyruk modifikasyonları) | ||
| 5 | Sentetik katinonlar ve fenetilamin türevleri: pKa/polarite farklarının analitik davranışa etkisi | ||
| 6 | NPS'lerde metabolizma ve biyotransformasyon ürünlerinin analitik önemi | ||
| 7 | Bitkisel karışımlar ("bonzai" vb.): emdirme matrisleri, çözünürlük ve örnekleme zorlukları | ||
| 8 | Ara Sınav | ||
| 9 | NPS analizinde örnek hazırlama stratejileri (karmaşık matrislerde SPE/LLE seçimi) | ||
| 10 | Tarama (screening) ve doğrulama (confirmation): HRMS ile hedef-dışı tarama yaklaşımları | ||
| 11 | Yapısal izomerizm ve analitik ayrım zorlukları (pozisyonel izomerler) | ||
| 12 | Vaka çalışması: Bir sentetik kannabinoid örneği üzerinden grup çalışması | ||
| 13 | Öğrenci proje sunumları – I | ||
| 14 | Final sınavı |
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
Levine, B., Kerrigan, S. (Eds.) Principles of Forensic Toxicology, 5th ed., Springer, 2020 (ISBN 9783030429164). Baselt, R.C. Disposition of Toxic Drugs and Chemicals in Man, 12th ed., Biomedical Publications, 2020 (ISBN 978-0-578-57749-4). Drummer, O.H. The Forensic Pharmacology of Drugs of Abuse, Arnold/Oxford University Press. Akgür, S.A., Dağlıoğlu, N. (Editörler). Temel Adli Toksikoloji, Akademisyen Kitabevi, Ankara, 2018 (ISBN 978-605-2396-97-1, DOI: 10.37609/akya.1086). İşlek D.S., Yükseloğlu, E.H., Adli Kimya, Nobel Tıp Kitabevleri
Planlanan Öğrenme Aktiviteleri ve Metodları
Bu derste, birinci derse kıyasla anlatımın payı azaltılmış; öğrencinin araştırma, sunum ve grup çalışması yoluyla aktif rol aldığı bir model esas alınmıştır. 1-Kısa Anlatım (Mini-Lecture) Her haftanın kavramsal çerçevesinin 20-30 dakikalık öz anlatımla verilmesi; ağırlık uygulamaya bırakılır. 2-Vaka Temelli Öğrenme (Case-Based Learning) Gerçek veya kurgulanmış NPS/sentetik kannabinoid olgularının küçük gruplar halinde analiz edilmesi. 3-Literatür Taraması ve Eleştirel Değerlendirme Öğrencilerin güncel bir NPS'e ait yayını (PubMed/Scopus) bulup fizikokimyasal veri açısından sunması. 4-Grup Projesi 3-4 kişilik gruplara bir NPS/sentetik kannabinoid grubu atanarak, dönem boyunca yapı–fizikokimya–analiz ilişkisini işleyen bir proje geliştirmeleri. 5-Poster/Sözlü Sunum Dönem sonunda grup projelerinin sınıfa poster veya sözlü sunum formatında aktarılması; akran değerlendirmesi. 6-Problem Tabanlı Öğrenme (PBL) "Elimizde şu fizikokimyasal verilere sahip bilinmeyen bir madde var, hangi analiz stratejisini önerirsiniz?" tipi senaryo çözümleri. 7-Moleküler Görselleştirme/Simülasyon Yapısal jenerasyon farklarının (ör. JWH-018 vs AB-FUBINACA) görsel/interaktif materyallerle karşılaştırılması. 8-Küçük Grup Tartışması EMCDDA erken uyarı sistemi (EWS) verileri üzerinden güncel madde ortaya çıkışlarının tartışılması.
Değerlendirme
| Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri | Adet | Değer |
|---|---|---|
| Ara Sınav | 1 | 100 |
| Toplam | 100 | |
| Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri | Adet | Değer |
| Final Sınavı | 1 | 100 |
| Toplam | 100 | |
| Yarıyıl (Yıl) İçi Etkinlikleri | 40 | |
| Yarıyıl (Yıl) Sonu Etkinlikleri | 60 | |
Staj Durumu
Yok
İş Yükü Hesaplaması
| Etkinlikler | Sayısı | Süresi (saat) | Toplam İş Yükü (saat) |
|---|---|---|---|
| Ara Sınav | 1 | 3 | 3 |
| Final Sınavı | 1 | 3 | 3 |
| Bütünleme Sınavı | 1 | 3 | 3 |
| Tartışma | 5 | 1 | 5 |
| Soru-Yanıt | 10 | 1 | 10 |
| Takım/Grup Çalışması | 2 | 2 | 4 |
| Beyin Fırtınası | 7 | 1 | 7 |
| Makale Kritik Etme | 5 | 2 | 10 |
| Bireysel Çalışma | 5 | 5 | 25 |
| Ara Sınav İçin Bireysel Çalışma | 3 | 3 | 9 |
| Final Sınavı içiin Bireysel Çalışma | 3 | 3 | 9 |
| Okuma | 5 | 2 | 10 |
| Sözlü Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Ev Ödevi | 5 | 2 | 10 |
| Toplam İş Yükü (saat) | 109 | ||
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
| PÇ 1 | PÇ 2 | PÇ 3 | PÇ 4 | PÇ 5 | PÇ 6 | PÇ 7 | PÇ 8 | PÇ 9 | |
| ÖÇ 1 | 4 | 4 | 5 | 5 | 5 | 4 | 4 | 5 | |
| ÖÇ 2 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 |
| ÖÇ 3 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 4 | 4 | 5 |
| ÖÇ 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 5 | 4 | 4 | 5 | 5 |
| ÖÇ 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 5 | 5 | 5 | 5 |
| ÖÇ 6 | 5 | 5 | 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 4 |
| ÖÇ 7 | 5 | 4 | 4 | 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 |
| ÖÇ 8 | 4 | 4 | 5 | 5 | 5 | 4 | 5 | 5 | 5 |
* Katkı Düzeyi : 1 Çok düşük 2 Düşük 3 Orta 4 Yüksek 5 Çok yüksek